Скарбы з сэрца краіны

11.03.2015 00:12каментарыяў: 42Прагледжана: 1971

Як пры­зваць да ад­каз­нас­ці чор­ных ка­паль­ні­каў?..

Ад­но не­бяс­печ­нае і не­за­кон­нае хо­бі на­бы­ло ў на­шай кра­і­не над­звы­чай шы­ро­кі раз­мах. Лю­дзі, якія зай­ма­юц­ца ім, лі­чаць, што ўлас­ны ме­та­ла­дэ­тэк­тар дае вы­ключ­нае пра­ва пры­свой­ваць тое, што на­ле­жыць уся­му гра­мад­ству. Яны раз­бу­ра­юць мо­гіль­ні­кі і ста­ра­жыт­ныя кур­га­ны. Яны бес­са­ром­на рас­коп­ва­юць ва­лы ста­ра­жыт­ных зам­каў, па­ды­ма­юць зям­лю на мес­цы слаў­ных ба­ёў, шчод­ра па­літ­ую кры­вёю прод­каў, усы­па­ную іх уз­на­га­ро­да­мі і збро­яй… Яны па­збаў­ля­юць на­шых дзя­цей маг­чы­мас­ці дас­ка­на­ла вы­ву­чыць сваё мі­ну­лае, бо яго ма­тэ­ры­яль­ныя свед­чан­ні — шмат­лі­кія ар­тэ­фак­ты — спа­кой­на пра­да­юць за мя­жу. Не вы­клю­ча­на, што хтось­ці з іх за­раз чы­тае гэ­ты ма­тэ­ры­ял, бо… коль­касць чор­ных ка­паль­ні­каў у на­шай кра­і­не ідзе на сот­ні, ка­лі не на ты­ся­чы. Ці не па­ра за­ду­мац­ца?.. І ка­лі не да­па­ма­гае сум­лен­не і ўлас­ная сіс­тэ­ма каш­тоў­нас­цяў, то пры­му­сіць спы­ніц­ца мо­жа толь­кі за­кон.

11-30

На «круг­лым ста­ле» ў «Звяз­дзе» праб­ле­мы бес­па­ка­ра­нас­ці чор­ных ка­паль­ні­каў, ма­раль­ны бок іх спраў аб­мяр­коў­ва­лі член Са­ве­та рэс­пуб­лі­кі На­цы­я­наль­на­га схо­ду, за­гад­чык ка­фед­ры ар­хеа­ло­гіі і спе­цы­яль­ных гіс­та­рыч­ных дыс­цып­лін Ма­гі­лёў­ска­га дзяр­жаў­на­га ўні­вер­сі­тэ­та імя Ар­ка­дзя Ку­ля­шо­ва Ігар Мар­за­люк, дэ­пу­тат Па­ста­ян­най ка­мі­сіі Па­ла­ты прад­стаў­ні­коў На­цы­я­наль­на­га схо­ду па аду­ка­цыі, куль­ту­ры і на­ву­цы На­тал­ля Ку­чын­ская, на­чаль­нік упраў­лен­ня па ахо­ве гіс­то­ры­ка-куль­тур­най спад­чы­ны Мі­ніс­тэр­ства куль­ту­ры Бе­ла­ру­сі Ігар ЧАР­НЯЎ­СКІ, на­мес­нік ды­рэк­та­ра па на­ву­ко­вай пра­цы Ін­сты­ту­та гіс­то­рыі НАН Бе­ла­ру­сі Ва­дзім Ла­кі­за, за­гад­чы­ца цэнт­ра гіс­то­рыі да­ін­дуст­ры­яль­на­га гра­мад­ства Ін­сты­ту­та гіс­то­рыі НАН Бе­ла­ру­сі Воль­га Ляў­ко, кі­раў­нік дай­вінг-клу­ба «Мар­скі пе­гас» Анд­рэй ЛІ­ХА­ЧОЎ, края­зна­вец Іван ЯРА­ШЭ­ВІЧ, а так­са­ма на­чаль­нік ад­дзе­ла па ба­раць­бе з ар­га­ні­за­ва­най зла­чын­нас­цю Мі­ніс­тэр­ства ўнут­ра­ных спраў Аляк­сандр Ба­ра­доў­скі.

«Праб­ле­ма ўся­го гра­мад­ства»

Ва­дзім Ла­кі­за:

11-25— Ар­хе­о­ла­га­мі Ін­сты­ту­та гіс­то­рыі і кра­і­ны ў цэ­лым што­га­до­ва аб­сле­ду­юц­ца асоб­ныя тэ­ры­то­рыі прак­тыч­на ўсіх 118 ра­ё­наў. Больш як у 40 з іх за апош­нія га­ды мы пра­вя­лі ін­вен­та­ры­за­цыю пом­ні­каў ар­хеа­ло­гіі, уклю­ча­ных у Дзяр­жаў­ны спіс ахо­вы гіс­то­ры­ка-куль­тур­най спад­чы­ны. Ча­сам тое, што мы ба­чым на мес­цах, бы­вае прос­та жу­дас­ным. Пом­ні­кі ар­хеа­ло­гіі ра­бу­юц­ца чор­ны­мі ка­паль­ні­ка­мі, іх раз­бу­ра­юць пад­час бу­даў­ні­чых ра­бот — ад­бы­ва­ец­ца ві­да­воч­нае не­вы­ка­нан­не за­ко­на. Прак­тыч­на ў кож­ным ра­ё­не ёсць пры­кла­ды раз­бу­рэн­ня пом­ні­каў ар­хеа­ло­гіі. У пер­шую чар­гу па­шко­джа­ны­мі аказ­ва­юц­ца тыя аб’­ек­ты, у якіх мож­на знай­сці ме­та­ліч­ныя ўпры­го­жан­ні, ста­ра­жыт­ную зброю, ін­шыя раз­на­стай­ныя ар­тэ­фак­ты. Но­выя вар­вар­скія раз­бу­рэн­ні мо­гіль­ні­каў жа­лез­на­га ве­ку і эпо­хі Ся­рэд­ня­веч­ча за­фік­са­ва­ны ў Ашмян­скім, Ган­ца­віц­кім, Мя­дзель­скім, Ва­ло­жын­скім, Ма­ла­дзе­чан­скім ра­ё­нах, на Ма­гі­лёў­шчы­не і Го­мель­шчы­не. Да гэ­та­га да­да­юц­ца і не­санк­цы­я­на­ва­ныя (без не­аб­ход­най ар­хеа­ла­гіч­най экс­пер­ты­зы) зем­ля­ныя ра­бо­ты шэ­ра­гу ар­га­ні­за­цый, як, на­прык­лад, у Круг­лян­скім, Стаўб­цоў­скім, Брэсц­кім, Мін­скім ра­ё­нах, у вы­ні­ку якіх гі­нуць дзя­сят­кі ар­хеа­ла­гіч­ных аб’­ек­таў, страч­ва­ец­ца гіс­то­ры­ка-куль­тур­ная спад­чы­на, а зна­чыць, на­но­сіц­ца знач­ная шко­да на­цы­я­наль­на-дзяр­жаў­ным ін­та­рэ­сам. Лі­чу, што гэ­та праб­ле­ма не толь­кі ар­хе­о­ла­гаў, Мі­ніс­тэр­ства куль­ту­ры, але і ўся­го на­ша­га гра­мад­ства, у тым лі­ку і тых чор­ных ка­паль­ні­каў, якія так зма­га­юц­ца за сваё «абя­лен­не». Асаб­лі­ва абу­рае тое, што зда­бы­тыя не­за­кон­ным чы­нам ар­тэ­фак­ты сён­ня сва­бод­на пра­да­юц­ца ў ін­тэр­нэ­це. У су­сед­ніх з на­мі кра­і­нах — Ра­сіі, Літ­ве, Поль­шчы — про­даж ар­тэ­фак­таў за­ба­ро­не­ны, у іх дзей­ні­ча­юць служ­бы, якія спе­цы­яль­на ма­ні­то­раць ін­тэр­нэт-пра­сто­ру і за­кры­ва­юць та­кія сай­ты. У нас пра­ца ў гэ­тым кі­рун­ку толь­кі па­чы­нае раз­ві­вац­ца.

…Праз шчы­лі­ну ў за­ка­на­даў­стве

Ігар Мар­за­люк:

11-26— Мы ма­ем да­во­лі доб­ры за­кон аб ахо­ве гіс­то­ры­ка-куль­тур­най спад­чы­ны, але ён не вы­кон­ва­ец­ца ні ў ад­ной па­зі­цыі. У нас ня­ма служ­бы па ахо­ве гіс­то­ры­ка-куль­тур­ных каш­тоў­нас­цяў. Як вы­нік — ар­хеа­ла­гіч­ная спад­чы­на бяз­лі­тас­на ні­шчыц­ца.

На жаль, чор­нае ка­паль­ніц­тва не ўсі­мі сён­ня ўспры­ма­ец­ца як зла­чын­ства. У ін­тэр­нэ­це ў сва­бод­ным до­сту­пе ёсць кніж­ка, якая, па сут­нас­ці, з’яў­ля­ец­ца прак­тыч­ным да­па­мож­ні­кам для скар­ба­шу­каль­ні­каў (у Ра­сіі, да­рэ­чы, яна за­ба­ро­не­на). Яе на­пі­саў ча­ла­век, што ў свой час пра­ца­ваў на­чаль­ні­кам ад­дзе­ла ў на­шай ге­не­раль­най пра­ку­ра­ту­ры. Там дэ­та­лё­ва апіс­ва­ец­ца, як аў­тар ра­зам са сва­імі па­плеч­ні­ка­мі раз­бі­ва­лі сце­ны, да­ста­ва­лі каш­тоў­нас­ці з пад­зя­мел­ляў ма­нас­ты­ра ў Пус­тын­ках, што пад Мсці­сла­вам. Пры гэ­тым яны вы­ка­рыс­тоў­ва­лі геа­ска­нер і ме­та­ла­дэ­тэк­тар. Аў­тар спа­кой­на пе­ра­ліч­вае, коль­кі да­стаў ма­нет, зліт­каў, па­ве­дам­ляе, што на ад­ным ся­рэб­ра­ным зліт­ку быў над­піс, зроб­ле­ны на ла­ты­ні. За та­кі «твор» яму не да­лі ні­я­ка­га па­ка­ран­ня. І гэ­ты ча­ла­век меў ге­не­раль­скае зван­не! Што ж та­ды ка­заць пра звы­чай­ных хлоп­цаў-чор­на­ка­паль­ні­каў? Яны ма­юць вы­дат­ную юры­дыч­ную пад­трым­ку, якую мо­гуць знай­сці на ад­па­вед­ных сай­тах. Там дэ­та­лё­ва апі­са­на, як скід­ваць ма­тэ­ры­ял, што ка­заць, ка­лі рап­там зло­вяць. Яны вы­дат­на ве­да­юць усе хі­бы на­ша­га за­ка­на­даў­ства і без­да­кор­на імі ка­рыс­та­юц­ца. Праб­ле­ма даў­но пе­ра­ста­ла быць праб­ле­май хлоп­чы­каў з рыд­лёў­ка­мі. Гэ­та вы­дат­на ад­ла­джа­ны біз­нес, і акра­мя тых, хто апа­на­ва­ны ідэ­яй знай­сці скарб, ёсць лю­дзі, якія кан­цэнт­ру­юць гэ­ту дзей­насць ва­кол ся­бе і зай­ма­юц­ца ганд­лем. Два асноў­ныя цэнт­ры збы­ту зной­дзе­ных у нас рэ­чаў — гэ­та Кі­еў і Маск­ва.

На­шы прад­ме­ты пе­ра­праў­ля­юц­ца на­ват у Па­рыж. Пры­вя­ду сум­ны прык­лад. Быў зной­дзе­ны ўні­каль­ны по­яс Ві­таў­та. Дзя­ку­ю­чы ста­ран­ням вя­до­ма­га бе­ла­рус­ка­га ар­хе­о­ла­га Ва­лян­ці­на Раб­цэ­ві­ча (яго ўжо, на жаль, ня­ма з на­мі) зна­ход­ку за­бра­лі з пры­ват­ных рук. Ад­нак вы­свет­лі­ла­ся, што бы­ло два та­кія па­ясы, ад­нак дру­гі кант­ра­банд­ным шля­хам вы­вез­лі з на­шай кра­і­ны, і ця­пер ён за­хоў­ва­ец­ца ў ка­лек­цыі ў Па­ры­жы. Па­сол Бе­ла­ру­сі ў Фран­цыі Па­вел Ла­туш­ка пры­кла­дае ўсе на­ма­ган­ні, каб атры­маць гэ­ты по­яс з пры­ват­на­га збо­ру, але па­куль без­вы­ні­ко­ва.

Ёсць і яшчэ ад­на праб­ле­ма. Ма­ла та­го, што ра­ба­валь­ні­кі ні­шчаць пом­ні­кі, але ка­лі яны не мо­гуць пра­даць зной­дзе­нае ў пры­ват­ную ка­лек­цыю, то рэ­чы, што ма­юць ней­кую вар­тасць, яны пры­но­сяць у му­зеі. І му­зей­шчы­кі гэ­та на­бы­ва­юць праз фон­да­ва-за­ку­пач­ныя ка­мі­сіі. Атрым­лі­ва­ец­ца анек­да­тыч­ная сі­ту­а­цыя. Ма­ла та­го, што зні­шчы­лі на­цы­я­наль­ны пом­нік, дык яшчэ і на­бы­лі рэ­чы, не­за­кон­на атры­ма­ныя з яго, за дзяр­жаў­ныя гро­шы. Два шле­мы з Мсці­сла­ва бы­лі пад­ня­тыя ры­ба­ка­мі ў пра­цэ­се пад­вод­най ры­бал­кі. Спа­чат­ку іх спра­ба­ва­лі пра­даць у Мір­скі за­мак, але там не ўзя­лі (су­пра­цоў­ні­кі ні­чо­га не ска­за­лі мне, я да­ве­даў­ся ад ста­рон­ніх лю­дзей). А ця­пер іх пра­да­юць у Маск­ве за 16 ты­сяч до­ла­раў. Ра­дуе толь­кі тое, што на­бу­дзе шле­мы наш ча­ла­век, які вер­не іх у Бе­ла­русь. Та­кім чы­нам, ры­нак ан­ты­ква­ры­я­ту ні­кім не кант­ра­лю­ец­ца. Ёсць і та­кая шчы­лі­на ў за­ка­на­даў­стве, што про­даж і аб­мен ан­ты­квар­ных рэ­чаў не аб­кла­да­ец­ца па­дат­ка­мі, не з’яў­ля­ец­ца ва­лют­най апе­ра­цы­яй, а та­му гэ­та быц­цам мір­ная, доб­рая спра­ва.

«Яны па­зі­ру­юць з ад­кры­ты­мі тва­ра­мі»

Ігар Мар­за­люк:

— Каб бы­ла зра­зу­ме­лая сут­насць зла­чын­ства, ад­зна­чу, што ся­рэд­ні ме­та­ла­дэ­тэк­тар каш­туе 2,5—3 ты­ся­чы еў­ра. Звы­чай­на ча­ла­век, які зай­ма­ец­ца та­кой спра­вай, су­му вяр­тае на пра­ця­гу ад­на­го се­зо­на. З гэ­та­га ві­да­воч­ны ўрон, які на­но­сіц­ца дзяр­жа­ве. Рас­цэн­кі ёсць на ўсё: ад­шчэ­пы, на­ка­неч­ні­кі стрэл, ке­ра­мі­ку — і прад­ме­ты ідуць у сва­бод­ны про­даж. Раз­мо­ва пра ра­ман­ты­каў, якія вы­ву­ча­юць пры­ро­ду і ра­ту­юць пом­ні­кі, — усё гэ­та каз­кі для сля­пых і бед­ных. Бо, на­прык­лад, на мя­жы Шкло­ўска­га і Мсці­слаў­ска­га ра­ё­наў быў зной­дзе­ны скарб грыў­няў XІІІ — XІV ста­год­дзяў, які пра­да­лі ў Маск­ву. І та­кіх пры­кла­даў мност­ва.

Мож­на пры­га­даць, як у По­лац­ку га­доў 10 та­му бы­лі злоў­ле­ны лю­дзі, якія пра­да­ва­лі 10 ці 12 ба­я­вых ся­кер, упры­го­жан­ні з кры­віц­кіх кур­га­ноў. Вы­нік гэ­тай спра­вы атры­маў­ся бяз­ра­дас­ным. У та­га­час­ным По­лац­кім гіс­то­ры­ка-ар­хеа­ла­гіч­ным за­па­вед­ні­ку ўрон, на­не­се­ны дзяр­жа­ве, аца­ні­лі так: прос­та ўзва­жы­лі прад­ме­ты X—XІІ ста­год­дзяў і па ва­зе ка­ля­ро­вых ме­та­лаў аца­ні­лі шко­ду — атры­ма­ла­ся, што ўро­ну тут ні­я­ка­га ня­ма… Та­му на сён­няш­ні дзень мы ма­ем дзве вя­лі­кія праб­ле­мы ў сфе­ры ахо­вы ар­хеа­ла­гіч­най спад­чы­ны — праб­ле­мы ацэн­кі і па­ка­ран­ня.

Як жар­та­ваў адзін мой зна­ё­мы пра­ку­рор, са­мая леп­шая пра­фі­лак­ты­ка зла­чын­ства — гэ­та за­вя­дзен­не кры­мі­наль­най спра­вы па фак­це. Па­куль што ў нас, на жаль, не па­ка­ра­ны ні­во­дзін ча­ла­век за зні­шчэн­не гіс­то­ры­ка-куль­тур­ных каш­тоў­нас­цяў. Чор­ныя ка­паль­ні­кі па­зі­ру­юць з ад­кры­тым тва­рам, фа­та­гра­фу­юц­ца ў поў­ны рост з ар­тэ­фак­та­мі.

«Не ва­гой, а ўні­каль­нас­цю і ста­ра­жыт­на­сцю»

Воль­га Ляў­ко:

11-24— Па­куль у нас не бу­дзе вы­ра­ша­на праб­ле­ма ра­зу­мен­ня кож­ным гра­ма­дзя­ні­нам кра­і­ны знач­нас­ці гіс­та­рыч­най па­мя­ці, гэ­та бу­дзе той па­ча­так, з яко­га «рас­туць но­гі» ў чор­ных ка­паль­ні­каў. Ка­лі ча­ла­век не бе­ра­жэ тое, што за­ха­ва­ла гіс­то­рыя, то ча­каць, што ён бу­дзе за­ко­на­па­слух­мя­ным, нель­га. Пра­сцей пра­ду­хі­ліць зла­чын­ства, чым з ім зма­гац­ца. Та­му вя­лі­кую ўва­гу трэ­ба ўдзя­ліць пра­фі­лак­ты­цы — па­пу­ля­ры­за­цыі ве­даў пра на­ша мі­ну­лае. Аца­ніць прад­мет ар­хеа­ло­гіі ў ма­тэ­ры­яль­ным эк­ві­ва­лен­це на­са­мрэч вель­мі скла­да­на, бо раз­мо­ва вя­дзец­ца не пра ва­гу, а пра яго ўні­каль­насць, ста­ра­жыт­насць, пры­на­леж­насць пэў­най куль­ту­ры і на­ро­ду.

У Круг­лян­скім ра­ё­не па за­га­дзе кі­раў­ні­ка сель­гас­прад­пры­ем­ства бы­лі зне­се­ны ўні­каль­ныя ў сва­ім ро­дзе кур­га­ны. Па­ха­ван­няў ста­ра­жыт­ных сла­вян (VІІІ—X ста­год­дзя) у на­шай кра­і­не вель­мі ма­ла, а гэ­тае — най­больш яск­ра­вае. Ар­тэ­фак­ты, што за­хоў­ва­лі­ся ў мо­гіль­ні­ку, бы­лі свед­чан­нем ста­ра­жыт­на­га на­сель­ніц­тва на­ва­кол­ля го­ра­да Друц­ка. Ця­пер мне пі­шуць з РА­УС гэ­та­га ра­ё­на, за­пыт­ва­ю­чы­ся, як аца­ніць шко­ду. Я ж да­сла­ла ім ін­фар­ма­цыю пра знач­насць гэ­та­га аб’­ек­та, а так­са­ма пра­па­но­ву, каб ча­ла­век, які ад­даў за­гад зно­сіць кур­га­ны, за­клю­чыў да­га­вор з Ін­сты­ту­там гіс­то­рыі і згод­на з каш­та­ры­сам вы­пла­ціў 500 міль­ё­наў руб­лёў на фі­нан­са­ван­не рас­ко­пак на тых па­рэшт­ках, якія за­ста­лі­ся ад на­сы­паў. Але ж мно­гае без­зва­рот­на стра­ча­на. І каш­тоў­насць тут вы­мя­ра­ец­ца не зо­ла­там ці се­раб­ром, а куль­тур­най і гіс­та­рыч­най вар­тас­цю.

Ігар Мар­за­люк:

— Ад­нос­на ацэн­кі ар­тэ­фак­таў ха­чу да­даць, што тут трэ­ба ўво­дзіць жорст­кую сіс­тэ­му штра­фаў. Бо ка­лі, на­прык­лад, бра­кань­ер за­біў ла­ся або зла­віў 3 кі­ла­гра­мы ры­бы, ні­хто не бу­дзе ацэнь­ваць шко­ду па тым, коль­кі гэ­та каш­туе на рын­ку — яму да­дуць мак­сі­маль­ны штраф. Тое ж трэ­ба ра­біць і з ар­тэ­фак­та­мі, зда­бы­ты­мі чор­ны­мі ка­паль­ні­ка­мі. Па­він­на быць дак­лад­ная сіс­тэ­ма штра­фаў, каб не аку­піў­ся ні­во­дзін дэ­тэк­тар. Бо вы­ха­ван­не ад­бы­ва­ец­ца ў тым лі­ку і праз пра­ва, праз сіс­тэ­му па­ка­ран­няў.

Ма­ла хто ве­дае, што вя­до­мы фран­цуз­скі ак­цёр Жэ­рар Дэ­па­рдзье ў свае юна­чыя га­ды быў злоў­ле­ны служ­бай ахо­вы ар­хеа­ла­гіч­ных пом­ні­каў пад­час раз­бу­рэн­ня мо­гіль­ні­каў. За гэ­та бу­ду­чай «зор­цы» кі­не­ма­то­гра­фа да­вя­ло­ся ад­ся­дзець пэў­ны тэр­мін. У Із­ра­і­лі, ка­лі ка­гось­ці ло­вяць за не­за­кон­ны­мі рас­коп­ка­мі на пом­ні­ку ар­хеа­ло­гіі, ад­ра­зу да­юць 5 га­доў тур­мы. У іх ёсць на­ват не служ­ба, а цэ­лы ар­хеа­ла­гіч­ны спец­наз. У яго ўва­хо­дзяць лю­дзі, якія і мас­тацт­ва­знаў­ства ве­да­юць, і мо­гуць ака­заць фі­зіч­нае су­праць­дзе­ян­не зла­чын­цу. Та­му па­куль і мы не пач­нём за гэ­та ка­раць, ні­чо­га не бу­дзе.

Пад пры­крыц­цём гра­мад­ска­га аб’­яд­нан­ня

Аляк­сандр Ба­ра­доў­скі:

11-29— Ка­лі не­маг­чы­ма вы­зна­чыць каш­тоў­насць рэ­чаў, цяж­ка пры­цяг­нуць не­ка­га да ад­каз­нас­ці. Рас­ка­жу вам прык­лад з прак­ты­кі. У ад­ным з хра­маў бы­лі скра­дзе­ны каш­тоў­ныя цар­коў­ныя кні­гі. Іх вы­вез­лі ў Ра­сію і пра­да­лі там за вя­лі­кія гро­шы. Ад­нак ад­быў­ся нон­сэнс. Пад­час пра­вя­дзен­ня вы­шу­ку мы знай­шлі яшчэ тры ўні­каль­ныя кні­гі і бы­лі га­то­выя за­вес­ці кры­мі­наль­ную спра­ву. Мы да­сла­лі за­пыт у царк­ву, ці іх кні­гі, і атры­ма­лі ста­ноў­чы ад­каз. Ад­нак на прось­бу аца­ніць каш­тоў­нас­ці нам ска­за­лі, што кож­ная з кніг каш­туе… пяць ты­сяч бе­ла­рус­кіх руб­лёў. Зло­дзей з чыс­тым сум­лен­нем пай­шоў на сва­бо­ду.

Амаль у кож­на­га чор­на­га ка­паль­ні­ка ці ганд­ля­ра ар­тэ­фак­та­мі ёсць па­свед­чан­не на пра­ва пра­вя­дзен­ня ар­хеа­ла­гіч­ных рас­ко­пак: усе з’яў­ля­юц­ца чле­на­мі яко­га-не­будзь клу­ба. Яны пра­вод­зяць су­мес­ныя се­мі­на­ры і злё­ты. Да та­го ж пра­ва­ахоў­ні­кі не ве­да­юць усіх тых мес­цаў, дзе ка­паць за­ба­ро­не­на. У на­шым за­ка­на­даў­стве на­ват ня­ма па­няц­ця, хто та­кі чор­ны ка­паль­нік!..

Ігар Мар­за­люк:

— Са­праў­ды, 90% чор­ных ка­паль­ні­каў за­рэ­гіст­ра­ва­ны ў пэў­ных гра­мад­скіх та­ва­рыст­вах. На­прык­лад, на Шкло­ўшчы­не боль­шасць з іх ад­но­сіц­ца да Доб­ра­ах­вот­на­га та­ва­рыст­ва ахо­вы пом­ні­каў гіс­то­рыі і куль­ту­ры. Дру­гое ўлю­бё­нае іх аб’­яд­нан­не — гэ­та клуб ну­міз­ма­таў. Амаль у кож­на­га ёсць па­свед­чан­не, у якім пра­пі­са­на, што кан­крэт­на ён ка­лек­цы­я­нуе. Ад­нак на­са­мрэч усе гэ­тыя па­свед­чан­ні не да­юць ні­я­ка­га пра­ва на пра­вя­дзен­не ар­хеа­ла­гіч­ных рас­ко­пак. Та­кі да­звол вы­дае толь­кі ад­на ўста­но­ва ў на­шай кра­і­не — На­цы­я­наль­ная ака­дэ­мія на­вук.

Ка­лек­цыя… не­за­кон­най зброі

Аляк­сандр Ба­ра­доў­скі:

— Ад­зна­чу, што Мі­ніс­тэр­ства ўнут­ра­ных спраў най­больш ці­ка­вяць тыя чор­ныя ка­паль­ні­кі, што зай­ма­юц­ца по­шу­кам рэ­чаў ча­соў Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны. Бо пад­час та­кой дзей­нас­ці яны зна­хо­дзяць аг­ня­стрэль­ную зброю, якая ўяў­ляе са­бой рэ­аль­ную не­бяс­пе­ку для жыц­ця на­шых гра­ма­дзян. На­ват шу­ка­ю­чы ін­шыя ар­хеа­ла­гіч­ныя ар­тэ­фак­ты, го­ра-ар­хе­о­ла­гі час­та вы­пад­ко­ва трап­ля­юць на ва­ен­ныя па­ха­ван­ні. Спа­ку­са за­браць са­бе зной­дзе­ную зброю заў­сё­ды вя­лі­кая. Та­кіх «ка­лек­цы­я­не­раў» ста­вяць на ўлік, і яны па­ста­ян­на зна­хо­дзяц­ца ў по­лі зро­ку пра­ва­ахоў­ні­каў.

Трэ­ба ўліч­ваць, што ў Бе­ла­ру­сі зброя і вы­бу­хо­выя рэ­чы­вы не вы­раб­ля­юц­ца і не пра­да­юц­ца (за вы­клю­чэн­нем па­ляў­ні­чых), яны мо­гуць з’я­віц­ца толь­кі дву­ма шля­ха­мі. Пер­шы — гэ­та не­ле­галь­ны ўвоз з-за мя­жы. А дру­гі — кус­тар­ны вы­раб, пе­ра­роб­ка і рэ­стаў­ра­цыя зброі ча­соў Вя­лі­кай Ай­чын­най вай­ны.

Прак­ты­ка па­каз­вае, што ра­ней ці паз­ней не­ле­галь­ныя «ства­лы» «ўсплы­ва­юць»: або ча­ла­ве­ка за­трым­лі­ва­юць за не­за­кон­нае па­ля­ван­не, або здзяйс­ня­ец­ца пэў­нае зла­чын­ства. А ча­сам з-за та­кіх зна­хо­дак зда­ра­юц­ца ня­шчас­ныя вы­пад­кі.

Маш­та­бы та­кіх пры­ват­ных «збо­раў» ураж­ва­юць. На­прык­лад, ле­тась муж­чы­на з Ар­шан­ска­га ра­ё­на пры раз­бор­цы чар­го­ва­га «ар­се­на­ла», атры­маў шмат­лі­кія ра­нен­ні, але за­стаў­ся жы­вы. Пад­час во­быс­ку па мес­цы яго жы­хар­ства зной­дзе­ны шмат­лі­кія тай­ні­кі ўнут­ры гас­па­дар­чых па­бу­доў і на тэ­ры­то­рыі ля до­ма. У іх зна­хо­дзі­ла­ся 3504 па­тро­ны роз­ных ка­ліб­раў, 5 бля­ша­нак з по­ра­хам, 12 кг по­ра­ху, 4 кг вы­бу­хо­ва­га рэ­чы­ва — тра­ты­лу, 119 уз­ры­валь­ні­каў, 13 за­па­лаў для іх, піс­та­лет, шмат­лі­кія част­кі зброі, са­ма­роб­ныя вы­бу­хо­выя пры­ста­са­ван­ні, гра­на­ты і 25 ар­ты­ле­рый­скіх сна­ра­даў… Ма­ні­то­рынг па­ка­заў, што ў на­шай кра­і­не ёсць лю­дзі, якія хо­чуць зай­мець зброю. Мы пры­кла­да­ем на­ма­ган­ні, каб вы­явіць та­кіх гра­ма­дзян і вы­свет­ліць іх ма­ты­вы на­быц­ця ба­я­вых срод­каў. Ця­пер на ўлі­ку ста­іць 601 «чор­ны ка­паль­нік».

Сі­ту­а­цыю вы­пра­віць толь­кі Указ Прэ­зі­дэн­та

Ігар Чар­няў­скі:

11-23— Яшчэ ў 2009 го­дзе Мі­ніс­тэр­ства куль­ту­ры пра­па­на­ва­ла ўклю­чыць у план рас­пра­цоў­кі за­ко­на­пра­ек­таў за­кон аб ахо­ве ар­хеа­ла­гіч­най спад­чы­ны. Ад­нак на той час пра­па­но­ва не бы­ла пад­тры­ма­на. Толь­кі ў 2012 го­дзе бы­лі ўне­се­ны асоб­ныя зме­ны ў па­ста­но­ву ўра­да, якой дзе­сяць га­доў пе­рад гэ­тым за­цвер­джа­на па­ла­жэн­не аб ахо­ве ар­хеа­ла­гіч­ных аб’­ек­таў пры пра­вя­дзен­ні зем­ля­ных і бу­даў­ні­чых ра­бот. Ка­лі б свое­ча­со­ва ўда­ло­ся пры­няць ад­па­вед­ны за­кон, та­кой коль­кас­ці раз­ра­ба­ва­ных пом­ні­каў ар­хеа­ло­гіі сён­ня не бы­ло б. Не­ўза­ба­ве па­ча­ла­ся ра­бо­та над Ко­дэк­сам аб куль­ту­ры, у які асоб­ным раз­дзе­лам уклю­ча­ны ар­ты­ку­лы аб ахо­ве ар­хеа­ла­гіч­най спад­чы­ны. Пра­ца над гэ­тым пра­ек­там фак­тыч­на за­вер­ша­на, але пры­ня­ты ён мо­жа быць дзесь­ці ў кан­цы 2016-га ці ў 2017 го­дзе. У каст­рыч­ні­ку 2013 го­да кі­раў­нік дзяр­жа­вы, вы­сту­па­ю­чы ў Ма­гі­лёў­скім уні­вер­сі­тэ­це, па­чуў­шы аб праб­ле­ме раз­бу­рэн­ня пом­ні­каў, даў да­ру­чэн­не аб уз­мац­нен­ні ад­каз­нас­ці ў да­чы­нен­ні да чор­ных ка­паль­ні­каў. У су­вя­зі з гэ­тым Са­ве­там Мі­ніст­раў бы­ло да­ру­ча­на рас­пра­ца­ваць план су­мес­ных дзе­ян­няў па су­праць­дзе­ян­ні чор­ным ка­паль­ні­кам. Та­кі план быў пад­рых­та­ва­ны і за­цвер­джа­ны мі­ніст­рам куль­ту­ры ў снеж­ні 2013 го­да. Ся­род ін­шых за­ха­даў ён пра­ду­гледж­ваў рас­пра­цоў­ку пра­па­ноў па ўня­сен­ні змен і да­паў­нен­няў у Ад­мі­ніст­ра­цый­ны і Кры­мі­наль­ны ко­дэк­сы, а так­са­ма Ад­мі­ніст­ра­цый­на-пра­цэ­су­аль­ны ко­дэкс. Усё гэ­та бы­ло пад­рых­та­ва­на і на­кі­ра­ва­на ў Па­ла­ту прад­стаў­ні­коў На­цы­я­наль­на­га схо­ду Рэс­пуб­лі­кі Бе­ла­русь. Пад­час аб­мер­ка­ван­няў прый­шлі да вы­сно­вы, што са­мы ка­рот­кі шлях вы­ра­та­ван­ня ар­хеа­ла­гіч­най спад­чы­ны — гэ­та рас­пра­цоў­ка ўка­за Прэ­зі­дэн­та.

Указ быў рас­пра­ца­ва­ны і скла­да­ец­ца з дзвюх час­так. Пер­шая — гэ­та вы­зна­чэн­не пра­ва­вых нор­маў у да­чы­нен­ні да дзей­нас­ці па по­шу­ку ар­хеа­ла­гіч­ных аб’­ек­таў, дзе­ян­няў пры іх пра­фе­сій­ным ці вы­пад­ко­вым вы­яў­лен­ні. Дру­гая — вы­зна­чэн­не ад­каз­нас­ці за пра­вя­дзен­не по­шу­ку без да­зво­лаў (ад­кры­тых ліс­тоў) На­цы­я­наль­най ака­дэ­мі­яй на­вук Бе­ла­ру­сі. Указ быў пад­рых­та­ва­ны, прай­шоў усе ўзгад­нен­ні: з абл­вы­кан­ка­ма­мі і Мін­гар­вы­кан­ка­мам, ад­па­вед­ны­мі мі­ніс­тэр­ства­мі, На­цы­я­наль­най ака­дэ­мі­яй на­вук і прад­стаў­ле­ны ў Са­вет Мі­ніст­раў. Пры­няц­це гэ­та­га ўка­за дасць маг­чы­масць больш ак­тыў­на і прад­мет­на пры­мя­няць нор­мы за­ка­на­даў­ства ў да­чы­нен­ні да не­пра­ва­вых дзе­ян­няў на ар­хеа­ла­гіч­ных аб’­ек­тах.

«Ка­лі зай­мац­ца ар­хеа­ло­гі­яй — то ўсур’­ёз»

Іван Яра­шэ­віч:

11-27— Да чор­ных ка­паль­ні­каў вель­мі час­та да­лу­ча­юц­ца дзе­ці. Бо ка­лі яны атрым­лі­ва­юць пэў­ныя гіс­та­рыч­ныя ве­ды, з’яў­ля­ец­ца ідэя-фікс штось­ці ад­шу­каць са­мо­му. Бес­кант­роль­ныя рас­коп­кі, шур­фоў­кі, без­умоў­на, па­він­ны быць за­ба­ро­не­ны. Але я пра­па­ную ства­рыць гра­мад­скія аб’­яд­нан­ні ама­та­раў по­шу­ку, якія бы­лі б пад­кант­роль­ныя Мі­ніс­тэр­ству куль­ту­ры і На­цы­я­наль­най ака­дэ­міі на­вук. Ня­хай бы яны ста­лі ва­лан­цё­ра­мі, да­па­ма­га­лі на­ву­коў­ца­м у ар­хеа­ла­гіч­ных по­шу­ках і бы­лі той сі­лай на рас­коп­ках, якой ця­пер так не ха­пае.

На­тал­ля Ку­чын­ская:

Безимени-6— Са­праў­ды, у ба­раць­бе су­праць чор­на­га ка­паль­ніц­тва важ­на вы­ка­рыс­тоў­ваць і вы­ха­ваў­чыя ры­ча­гі. Ёсць доб­рая прак­ты­ка вы­ха­ван­ня па­ва­гі да гіс­то­рыі і яе спад­чы­ны праз ад­крыц­цё про­філь­ных ар­хеа­ла­гіч­ных лет­ні­каў у ра­ён­ных цэнт­рах. На­шы школь­ні­кі пад кі­раў­ніц­твам су­пра­цоў­ні­каў Ін­сты­ту­та гіс­то­рыі На­цы­я­наль­най ака­дэ­міі на­вук вя­дуць рас­коп­кі. Са­ма­стой­на за­клад­ва­ю­чы шур­фы, вель­мі скру­пу­лёз­на пе­ра­ця­руш­ва­ю­чы сва­і­мі ру­ка­мі зям­лю, каб не стра­ціць пэў­ны ар­тэ­факт, яны да­кра­на­юц­ца да мі­ну­ла­га сва­ім сэр­цам. У ма­ёй вы­бар­чай акру­зе дзя­ку­ю­чы пра­цы та­кіх лет­ні­каў па­поў­ні­лі­ся экс­па­зі­цыі края­знаў­чых му­зе­яў на Ашмян­шчы­не і ў Іўі. Ве­даю, як га­на­рац­ца вуч­ні тым, што ме­на­ві­та яны ад­шу­ка­лі (як са­праўд­ныя ар­хе­о­ла­гі!) рэ­чы пэў­на­га гіс­та­рыч­на­га пе­ры­я­ду. Зга­дзі­це­ся, гэ­та не фар­маль­нае, а рэ­аль­нае куль­тур­нае і гра­ма­дзян­скае.

Анд­рэй Лі­ха­чоў:

11-28— На ру­ках у лю­дзей сён­ня шмат ме­та­ла­дэ­тэк­та­раў. Іх мож­на сва­бод­на на­быць, не­ка­то­рыя на­ват вы­раб­ля­юць та­кія пры­ла­ды са­мі. У нас ма­ец­ца цэ­лая ар­мія лю­дзей, якая рэ­аль­на штось­ці ка­пае. Трэ­ба вы­ка­рыс­тоў­ваць яе на ка­рысць гра­мад­ству.

Я лі­чу, што ад­ны­мі за­ба­ро­на­мі вы­ні­ку да­біц­ца бу­дзе скла­да­на. Мож­на па­спра­ба­ваць вы­ка­рыс­таць па­тэн­цы­ял чор­ных ка­паль­ні­каў, каб част­ка з іх ста­ла не чор­ны­мі, а шэ­ры­мі і бе­лы­мі. Я раю на­кі­ра­ваць гэ­тых лю­дзей на да­па­мо­гу ар­хе­о­ла­гам.

Воль­га Ляў­ко:

— Та­кія спро­бы ўжо ра­бі­лі­ся, і фі­нал іх быў сум­ным. Бо гэ­тыя «па­ма­га­тыя» звы­чай­на кла­дуць зной­дзе­ныя каш­тоў­ныя рэ­чы ў свае кі­шэ­ні, а на­ву­коў­цам ад­да­юць толь­кі дра­бя­зу.

Ка­лі ча­ла­век пра­цуе ў му­зеі, то яму за­ба­ро­не­на штось­ці ка­лек­цы­я­на­ваць. Іна­чай ён бу­дзе крас­ці прад­ме­ты з му­зей­ных ка­лек­цый, бо іс­нуе па­тэн­цый­ная ця­га да гэ­та­га.

У Ін­сты­ту­це гіс­то­рыі ёсць су­пра­цоў­нік, які ў свой час ка­лек­цы­я­на­ваў ма­не­ты. Ён прый­шоў да нас пра­ца­ваць ла­ба­ран­там 45 га­доў та­му і вель­мі ха­цеў стаць на­ву­ко­вым су­пра­цоў­ні­кам. Яму па­ста­ві­лі ўмо­ву: да­зво­ляць увай­сці ў на­ву­ко­вую сфе­ру толь­кі ў тым вы­пад­ку, ка­лі ён здасць сваю ка­лек­цыю. І ён здаў яе, да­гэ­туль пра­цуе ў нас у ін­сты­ту­це. Ён на­пі­саў вы­дат­ную кні­гу па ну­міз­ма­ты­цы, сён­ня ён у нас адзі­ны спе­цы­я­ліст па гэ­тай на­ву­цы. Мно­гія «чле­ны та­ва­рыст­ваў» вель­мі хут­ка рас­ку­пі­лі яго кні­гу з на­дзе­яй, што яна ста­не для іх прак­тыч­ным да­па­мож­ні­кам па вы­шу­ку ма­нет. Ад­нак гэ­тай ін­фар­ма­цыі там яны не знай­шлі. Бо ка­лі ча­ла­век хо­ча зай­мац­ца на­ву­кай, ён зай­ма­ец­ца ёй усур’­ёз.

Спе­цы­я­ліст прый­дзе на да­па­мо­гу

Аляк­сандр Ба­ра­доў­скі:

— Ад­зна­чу, што мы не мо­жам пры­цяг­нуць ча­ла­ве­ка да ад­каз­нас­ці, не ве­да­ю­чы, што ён ка­пае. Ка­лі ў нас ня­ма ін­фар­ма­цыі, што там дак­лад­на зна­хо­дзіц­ца пом­нік ар­хеа­ло­гіі, мы не мо­жа ка­гось­ці ка­раць. На­прык­лад, трак­тар, які арэ зям­лю, ні­я­кіх па­да­зрэн­няў не вы­клі­кае (я, вя­до­ма, утры­рую).

Ігар Мар­за­люк:

— З трак­та­рам усё зра­зу­ме­ла — ён на­ле­жыць дзяр­жа­ве і вы­кон­вае сель­ска­гас­па­дар­чыя ра­бо­ты. Ад­нак у па­ста­но­ве Са­ве­та Мі­ніст­раў №651 га­во­рыц­ца, што лю­быя зем­ля­ныя і бу­даў­ні­чыя ра­бо­ты без ар­хеа­ла­гіч­най экс­пер­ты­зы за­ба­ро­не­ны, ка­лі ча­ла­век не з’яў­ля­ец­ца ўлас­ні­кам зям­лі. У Бе­ла­ру­сі ня­ма та­ко­га, што зям­ля без гас­па­да­ра. На сва­ім участ­ку мож­на хоць фан­та­ны, хоць гей­зе­ры ка­паць, на чу­жым — не. І гэ­та ўжо пад­ста­ва для па­ка­ран­ня. Да та­го ж дзей­ні­чае Па­ста­но­ва Са­ве­та Мі­ніст­раў №665 аб за­ба­ро­не ка­ры­стан­ня ме­та­ла­дэ­тэк­та­ра­мі (акра­мя тых лю­дзей, што ма­юць да­звол ад На­цы­я­наль­най ака­дэ­міі на­вук).

Аляк­сандр Ба­ра­доў­скі:

— Ка­лі мы пач­нём пры­цяг­ваць да ад­каз­нас­ці лю­дзей за не­за­кон­ную дзей­насць з ар­хеа­ла­гіч­ны­мі ар­тэ­фак­та­мі, як хут­ка вы змо­жа­це даць экс­перт­ную ацэн­ку, што зной­дзе­ны прад­мет са­праў­ды мае каш­тоў­насць? Бо ка­лі гэ­ты пра­цэс зой­ме больш за два ме­ся­цы, мы ні­чо­га зра­біць не змо­жам.

Ігар Чар­няў­скі:

— Для гэ­та­га мож­на пры­мя­няць Указ №190 аб ацэн­цы куль­тур­ных каш­тоў­нас­цяў. У ім га­во­рыц­ца, што су­пра­цоў­ні­кі му­зе­яў і біб­лі­я­тэк, якія ўва­хо­дзяць у фон­да­ва-за­ку­пач­ныя ка­мі­сіі пры му­зе­ях, мо­гуць да­ваць экс­перт­ную ацэн­ку зной­дзе­ным рэ­чам.

Воль­га Ляў­ко:

— Нам кож­ны дзень тэ­ле­фа­ну­юць прад­стаў­ні­кі ін­шых ве­дам­стваў з прось­бай аб да­па­мо­зе ці су­пра­цоў­ніц­тве. Мы заў­сё­ды зга­джа­ем­ся. І гэ­та нар­маль­ная прак­ты­ка.

Ва­дзім Ла­кі­за:

— На лю­бы за­пыт пра­ку­ра­ту­ры су­пра­цоў­ні­кі На­цы­я­наль­най ака­дэ­міі на­вук аба­вя­за­ны ад­ка­заць стро­га ў ад­па­вед­нас­ці з за­ка­на­даў­ствам і без за­трым­кі, а, на­прык­лад, на за­яў­ку ар­га­ні­за­цыі аб ар­хеа­ла­гіч­най экс­пер­ты­зе — у тэр­мін да 10 дзён. Так і ад­бы­ва­ец­ца на прак­ты­цы.

На­тал­ля Ку­чын­ская:

— У гэ­тай сі­ту­а­цыі ўсе мы ба­чым праб­ле­му і ра­зу­ме­ем, што вы­ра­шаць яе трэ­ба ра­зам. Па-пер­шае, вель­мі важ­на дзе­ля гэ­та­га ар­га­ні­за­ваць эфек­тыў­нае між­ве­да­мас­нае ўза­е­ма­дзе­ян­не — на­прык­лад, су­пра­цоў­ні­кі і мі­ніст­ры мі­ніс­тэр­стваў куль­ту­ры, юс­ты­цыі і ўнут­ра­ных спраў. І не ка­заць, што хтось­ці ў су­час­ных аб­ста­ві­нах не­ча­га не мо­жа зра­біць, а на­цэль­вац­ца на вы­нік і ад­каз­ваць на пы­тан­не, якія рэ­аль­ныя дзеі бя­рэ на ся­бе маё ве­дам­ства, каб сі­ту­а­цыя вы­ра­шы­ла­ся. На жаль, праб­ле­ма не­ска­ар­ды­на­ва­нас­ці між­ве­да­мас­на­га ўза­е­ма­дзе­ян­ня ёсць і на мес­цах. Та­му су­пра­цоў­ні­кам роз­ных сфер (не толь­кі куль­ту­ры) роз­ных уз­роў­няў трэ­ба да­но­сіць важ­насць за­ха­ван­ня і ахо­вы на­шых куль­тур­ных каш­тоў­нас­цяў. Па-дру­гое, трэ­ба ства­рыць служ­бу, якая бу­дзе зай­мац­ца не­па­срэд­на ахо­вай гіс­то­ры­ка-куль­тур­най, у тым лі­ку ар­хеа­ла­гіч­най, спад­чы­ны, — не­аб­ход­на тлу­ма­чыць ад­каз­ным асо­бам важ­насць яе ства­рэн­ня, кож­на­му на сва­ім уз­роў­ні га­ва­рыць пра гэ­та.

За мя­жу ідуць дзяр­жаў­ныя гро­шы…

Ігар Мар­за­люк:

— Ха­чу пад­крэс­ліць, што ў гэ­тай спра­ве ёсць і рэ­аль­ныя ма­тэ­ры­яль­ныя стра­ты. Гэ­та тыя гро­шы, якія губ­ляе дзяр­жа­ва ў вы­ні­ку рас­про­да­жу і пе­ра­про­да­жу на­шых скар­баў. На­прык­лад, у Ста­рым Шкло­ве 500 ма­нет эпо­хі Стэ­фа­на Ба­то­рыя бы­лі зной­дзе­ны на схі­ле ра­кі. Ча­ла­век сма­ка­ваў сваю зна­ход­ку, вы­стаў­ляў у ін­тэр­нэ­це фо­та­здым­кі. Ад­нак пас­ля спа­кой­на пра­даў скарб пры­ват­на­му ка­лек­цы­я­не­ру. Зра­зу­ме­ла, што асноў­ная част­ка гэ­тых гро­шай па за­ко­не па­він­на бы­ла быць ад­да­дзе­на дзяр­жа­ве. Вар­та паў­та­рыць, што най­леп­шым вый­сцем з гэ­тай сі­ту­а­цыі бу­дзе ства­рэн­не дзяр­жаў­най служ­бы ахо­вы гіс­то­ры­ка-куль­тур­най спад­чы­ны (на­кшталт ахо­вы пры­ро­ды), і каб яна на­ўпрост пад­па­рад­коў­ва­ла­ся Прэ­зі­дэн­ту, атрым­лі­ва­ла за гэ­та гро­шы, і ні­хто не мог на яе паў­плы­ваць. Бо ў тым жа Круг­лян­скім ра­ё­не пас­ля зно­су кур­га­ноў, пас­ля хва­лі гра­мад­ска­га абу­рэн­ня па­чаў­ся прэ­сінг ра­ён­ных улад у да­чы­нен­ні да ды­рэк­та­ра і су­пра­цоў­ні­каў мяс­цо­ва­га му­зея. Яны ж, на­ад­ва­рот, быў­шы сум­лен­ны­мі людзь­мі, імк­ну­лі­ся не да­пус­ціць зно­су кур­га­ноў, але не ме­лі для гэ­та­га да­стат­ко­вых паў­на­моц­тваў. І та­кое на­зі­ра­ец­ца паў­сюль. Та­му толь­кі ўзмац­нен­не ад­каз­нас­ці і па­ка­ран­ня, пры­няц­це ад­па­вед­на­га ўка­за Прэ­зі­дэн­та змо­жа ўра­та­ваць тое, што ў нас яшчэ за­ста­ло­ся.

Знаходкі чорных капальнікаў, размешчаныя на беларускім скарбашукальніцкім партале,  у раздзеле «сфрагістыка».

Знаходкі чорных капальнікаў, размешчаныя на беларускім скарбашукальніцкім партале,
у раздзеле «сфрагістыка».

Ні­на ШЧАР­БА­ЧЭ­ВІЧ. 

 

Чытайце яшчэ:

Затанулы горад Свіцязь усё ж існуе?..

Па слядах разрабаваных курганоў

Што рабіць?.. Быць адказнымі!

 

Тэгi:

каментарыяў: 42

  • Васіль

    Балючая для мяне тэма. Нават чытаеш — і сэрца кроўю абліваецца. Няхай бы хоць паспрабавалі навесці ў гэтым парадак…

  • Унучка Рагвалода

    Атрымліваецца, калі ты раптам, садзячы ўвесну ў сваім садзе новую яблыню ці сліву, выпадкова выкапаеш клад і не здасі яго дзяржаве, каб атрымаць свае 25%, табе за гэта нічога не будзе?
    Ці пра 25% — гэта ўвогуле толькі ў кіно?

  • Андрыана

    Пусты звон!
    Металадэтэктар — 2-3 тыс. еўра — хлусня! Самы бюджэтны — 300-600 у.е.!
    Мяркую, што трэба ўвесьці платную рэгістрацыю прыбораў — плаці 200 у.е., падпісвай паперу, што не парушыш закон і шукай! Калі парушыў — вялікі штраф, другі раз — канфіскацыя, трэці — ну, вы ведаеце, як ў ДТЗ!)
    Але, паважанае спадарства, амаль палова дзярж чыноўнікаў мае металадэтэктары, ездзяць з німі ў адпачынак, «палююць»!
    Таму ў бліжэйшы час гэтая тэма невырашальная!)

    • Васіль

      «падпісвай паперу, што не парушыш закон і шукай!» — глупства поўнае. Усе больш-меншы вартыя знаходкі — сабе ў кішаню, а толькі драбязу — у музеі. Не падманвайце самі сябе!
      Трэба штрафаваць усіх гэтых металадэтэктаршчыкаў.
      А што да чыноўнікаў — то іх няхай таксама ўласнае сумленне судзіць.

  • Лёха

    ,П»янку забаранялі, еле яна жыве! Прастытуцыю забаранялі, але яна ёсць… Тое і тут будзе. Але дазволіць аматарам пакапаць, хоць і пад кантролем, гэта тое што дазволіць шчыпачу трошачку красці, пад наглядам… Думаць трэба, а гэта справа цяжкая…

  • Лёха

    І яшчэ. «А Митька Коршунов, свояк Ваш-не душегуб?!» Михаил Шолохов. Тихий Дон.Гэта я у дачыненне да тых археолагау, якія паводле закона аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны і паводле гаспадарчых дамоу павінны ажыццяуляць нагляд пад час правядзення земляных будаунічых работ. Але часам іх там і з сабакам не знойдзеш…

    • Іваныч-Гарыныч

      Вось Вы, калі бачыце, знаходзячыся на месцы,няўжо не можаце сігналізаваць, што адбываецца разбурэнне помніка? Яны ж не ўсюдыісныя, каб татальны кантроль праводзіць.

  • Михаил КУЧЕРЕНКО

    Это не просто проблема, а национальная трагедия. Но беда в том, что поднимает эту проблему, на мой взгляд(!!!) «не очень порядочная» пара Марзалюк и Левко. Первый дорос до доктора наук (докторская — это новое направление в науке!)под руководством второй. Вторая стала профессором при поддержке первого. И тут не совсем понятно как можно совмещать работу в Институте с полноценной педпрактикой в Могилевском университете?! Почему не в БелГосУниверситете???
    В своих научных публикациях первый (как сообщил при проведении дознания черный копатель пойманный мной на археологическом памятнике с металлодетектором) публиковал полученные (и за деньги и в качестве «подарка») от копателей (абы где найденные) находки выдавая за Могилевские, кроме того и совместно с ними занимался поисками…
    Таким образом, для чистоты решения назревшей проблемы, необходимо подключение Комитета Государственной Безопасности Республики Беларусь! Через доскональное изучение всех составляющих проблемы!
    Не дай БОГ(!) породить какую либо новую, имеющую государственное прикрытие на таком высоком уровне, глубоко законспирированную, преступную структуру!!!
    В государстве хватает и Законодательных актов, и различного рода структур для защиты народного достояния. А вот оживить, объединить усилия этих структур необходимо. Почему на сегодняшний день, спустя десятилетие, «родетели» до сих пор не добились придания статуса археологических памятников ни второму положению Шклова, ни открытому МНОЙ Древнерусскому городу Голотическу(?) – это вопрос к авторам: Левко, Марзалюку.

    Одна из важнейших составных частей (равнозначных!) исторической науки — КРАЕВЕДЕНИЕ! Именно в этом один из важнейших ключей, как мне видеться, к решению давно назревшей проблемы. Краеведы – сотни граждан районов, не равнодушных к историческому прошлому своей страны. Но…
    Но сам Институт и уничтожил, конкретно на Могилевщине, краеведение. Подумайте сами, одна работница Института сосредоточила в своих руках, включив в круг своих, как бы научных интересов, весь северо-восток Республики! А это такие исторические центры как Полоцк(!), Витебск, Орша… и до Могилевщины включительно. Я не понимал, до определенного момента, сути этой «ответственности», до той поры пока не столкнулся со следующим фактом: Святилище (2 тыс. до н.э.) на утесе над Днепром, ежегодно площадь которого катастрофически сокращалась, требовало срочного археологического изучения. Археолог, к которому обратился, ответил: «Да ты что! Это территория Левко! Потом замордует!..».
    Столкнулся и я лично с откровенной непорядочностью «ответственной» присваивающей наработки, научные открытия краеведов. Не дала она, в свое время, и контактов для связи со своим научным руководителем, ссылаясь на то, что он только кандидат наук, а она доктор… Решай со мной!
    За десятилетия своей ответственности над регионом площадью с Голландию, и несущим на себе десятки тысяч археологических памятников, она естественно не сумела, и обеспечить должного учета археологических памятников на местах. Форму «Карточки учета археологического памятника» у себя, разрабатывал и предлагал я, пытаясь наладить учет. Зашевелились лишь после моего обращения к Главе Государства.
    Один из древнейших городов Киевской Руси – Копысь. В исторической части проводятся массовые инженерные работы. Десятки тысяч тонн вывороченного грунта… Артефакты вперемежку с костями предков на поверхности.
    Просит курировать работу и быт двух аспирантов и студентки Могилевского университета. Прорезкой вала древнейшего городища руководит местный мужик, с постоянным запахом перегара, и ватага подростков… Работаю в течении месяца. Ее нет. Приезжает раз в неделю автобусом, в нем, как правило, проводится «пятиминутка», на нем же уезжает…
    Музеи – центры краеведческой работы на местах. На подбор кадров была обязана влиять «ответственная» и в не меньшей степени «гл.археолог области» Марзалюк. Однако в Шклове директором музея, несколько лет, работала «баба с рынка», а не выпускник Могилевского университета (Директор-археолог! Как должно было бы быть в штатном расписании!!!). Сегодня, бывшая директриса музея – видимо уже получив диплом университета о заочном высшем образовании, наверстывает потери в торговле, опять благополучно вернувшись на рынок. Инспектора райисполкомов «По охране памятников», работники музеев, работники отд. по туризму и т.п. категории должны были бы быть АРХЕОЛОГАМИ !!! Но Марзалюку было видимо намного проще согласиться с фактическим прекращением выпуска археологов в университете, людей которые на местах, профессионально занимались бы археологическим изучением регионов, людей вокруг которых могли бы объединиться сотни краеведов, т.е. людей способных защитить историческое наследие, чем заниматься решением конкретных вопросов…
    Реорганизации, а не разгрома, требует сегодня вся система отношений : ГОСУДАРСТВО – АРХЕОЛОГИЧЕСКИЙ ПАМЯТНИК. А ГОСУДАРСТВО – это и Институт, и университеты, и райисполкомы, и музеи, и … и МЫ, С ТОБОЙ!
    Краевед Михаил КУЧЕРЕНКО
    Автор находок: Древнерусского города Голотическ(?);
    Древнейшей славянской надписи на таможенно-пограничном знаке IX-Xв.в.(не изучается);
    Пяти древнейших святилищ-обсерваторий (одно из которых не тронуто рукой человека –каменные Божества, каменный алтарь, вспомогательное оборудование 3-5т. валуны с вырезанными на них геометрическими фигурами и т.п.) – не изучаются;
    Городищ бронзового века – не изучаются;
    Не описанных курганных могильников… …
    Составитель коллекции костных останков древних животных, найденных лично, обитавших на территории района возрастом от 10-15 тыс.лет до сотен тыс.лет ( часть которых со следами обработки рукой человека ).
    Составитель коллекции минералов, собранных лично, найденных на территории района, автор находки кимберлитовой трубки…
    Автор научных статей о предках славян, расшифровки основополагающих, для славянской государственности, терминов таких как Русь, Белая Русь, славянин, варяг…
    Подготовлена к изданию монография «Корни», возможно, станет пособием, для кого-то учебником по вопросам краеведения. Рассматриваются такие вопросы, как топонимика, нумизматика в краеведческой работе, практическая работа…
    P.S.По всей видимости придется, обобщив факты, в очередной раз, обращаться к Главе Государства, т.к. ситуация действительно «аховая» на местах! И ведь кроме археологических памятников, в недопустимом состоянии памятники и Павшим в годы войны! Нужны меры в масштабах государства, для прекращения безобразия! Не верите?
    Приезжайте! Если не убедитесь, оплачу затраченные средства на дорогу, рабочее время…

    • Іваныч-Гарыныч

      «Автор находок: Древнерусского города Голотическ(?);
      Древнейшей славянской надписи на таможенно-пограничном знаке IX-Xв.в.(не изучается
      Городищ бронзового века – не изучаются;»
      Спадар Міхаіл, а Вы паведамлялі пра свае знаходкі навукоўцам? Чаму яны не даследуюцца?

  • Лёха

    Эх Гарыныч, дык кажаш што яны неусюдныя каб паусюдна назіранні рабіць за праядзеннем земляных работ на помніках? Даражэнькі, яны за гэта капейчыну маюць і не малую! Каб мне гэтакія грошыкі, яб там раскладушку паставіу — бы і назіранні ажыццяуляу-бы!

    • Іваныч-Гарыныч

      Спадар, чаму Вы так упэўнены, што ў навукоўцаў вялікія заробкі? Нешта я ні аднаго з іх не бачыў на Лексусе.
      А каб Вам далі дазвол і грошы, Вы б сваю старую падраную раскладушку ў кусты, і капаць, і капаць…

  • Лёха

    А увогуле, паглядеце на іхныя твары. Ну чым не ілюстрацыя да слоу з вядомай у свой час песьні: » Эх хорошо в стране советской жыть!»

    • Сымон з-пад Атлантыды

      Некаторых з гэтых людзей я ведаю, хоць і не ўсіх. Яны цалкам прыстойныя асобы, сэрцам хварэюць за справу, выконваюць свае абавязкі сумленна. І нам трэба, наадварот, ганарыцца тым, што ў дзяржаўных установах на высокіх пасадах ёсць такія людзі.
      І цалкам сімпатычныя яны. )
      А краіну — якую маем — у такой і жывем. І іншай не хочам. А ці будзе яна змяняцца, і ў які бок, — залежыць ад кожнага з нас.

      • Васіль

        А што асабіста Вы, Лёха, зрабілі для аховы нашай спадчыны? Зладзілі грамадскую акцыю дзеля захавання пэўнага помніка? Адкрылі дабрачынны фонд і сабралі грошы на рэстаўрацыю? Зварот напісалі да мясцовых чыноўнікаў ці артыкул у газету, каб патлумачыць, што і як?.. Паспрабуйце адказаць за сябе.

  • Лёха

    Гарыныч, адносна заробкау навукоуцау скажу так: » Бывая хлеб ядуць і з вуды, але не усе і незаусюды» Якуб Колас.Новая зямля. Тлумачу, большая частка археолагау Беларусі сапрауды не жыве а выжывае, на сваі 2-3 муліка, але пэуная частка,вельмі не шматлікая на гаспадарчых дамовах ладна жыве. Вось толькі пытанне ці ёсціка плён з іхняе работы?

    • Іваныч-Гарыныч

      Дык чаму ж няма?.. Знаходкі яны робяць пастаянна. І той жа Навагрудак, і Заслаўе, і Менку пільна капаюць. А каб не яны, дык чорныя капальнікі ўвогуле былі б на троне…

      • Лёха

        Цяпер Гарынычу адносна плёну гаспадарчых дамоу і плёну. Наваградак,Заслау»е і Менка гэта капалася у часы СССР, калі былі грошы на фундаментальную навуку,грошы на рас-кзопкі пад пэуную планавую тэму.З 1991г.іх не стала. Та-му, з гэтага часу, раскопкі у гарадах, дый у увогуле, як планавыя, спыніліся.Няма сродкау!Капаюць там, дзе трэба ўзвесці гмах, пракласці цеплатрасу ці каналізацыю.Уяві,што ты заходзішь у архіў,табе трэба справа N52, уся. А табе дазваляюць зірнуць толькі на ста-ронкі 6 і 9? Ці будзе у цябе цэласнае уяўленне пра увесь дакумент? Даволі часта, паводле гаспадарчых дамоў даводзіца капаць напластаванні 19 а то 20ст.,замест больш ранніх.Гэта тое, што ідзеш у краму за сервелатам для гасцей, а табе прапануюць ліверку. І што ты скажаш гасцям? Чорныя капаюць курганы, чорныя капаюць селішчы 10-11ст.,чорныя капаюць месцы размяшчэння корчмаў 17ст. і выграбаюць здапамогаю металадэтэктара манеты 17ст. У заалогіі такі від істот называюць сцярвятнікі. Што рабіць? Ствараць спецыяльную паліцыю, як у Ізраіле гэта дадатковыя расходы, а значыць і дадатковыя падаткі на нас з табою. Няхай уладальнікі зямель, дзе маюцца помнікі археалогіі, старшыні калгасаў,старшыні сельсаветаў і інш., нясуць персанальную адказнасць за стан аховы гэтых помнікаў. В выніку, калі хто небудзь поўзае на іхняй тэрыторыі з металадэтэктарам, хай выклікаюць міліцыю. Тая спытае дазвол і калі яго няма, складае акт аб парушэнні заканадаўства. Вось толькі самая маласць, заканадаўства трэба прыняць і забяспечыць яго неускоснае выкананне. Але баюся, што пакуль траўка вырасце, дык конік здохне…

        • Я думаю, што стварэнне археалагічнага спецназу, як у Ізраілі, было б выдатнай штукай. Каб ён падпарадкоўваўся наўпрост Прэзідэнту. Нешта накшталт Аховы прыроды, але не такое разгалінаванае. Дастаткова пару спецыялістаў, што і сілавымі прыёмамі валодаюць,і піўную бляшанку ад манеткі адрозніць могуць, і каб з адпаведнымі сайтамі, калі што маглі разабрацца. Не абавязкова ім маніторыць усю краіну. Пару разоў злавіць ліхіх хлопцаў з металашукальнікамі, даць добры штраф, паказальны для іншых, — і гэта хобі крыху сцішыцца.

  • Лёха

    Специально для Васи: более 500 статей и заметок научного и научно-популярного жанра по истории,археолгии и охране памятников,спас от разрушения памятник архитектуры 16в., несколько памятников врхеологии,преподавал археологию и проводил исследования, создал археологический музей в областном центре,который функционировал почти 10 лет…Супранто?

    • Васіль

      Не супранта. Якога лешага тады коціце бочкі на археолагаў, калі Вы з ім па адзін бок барыкадаў?..

  • Лёха

    Я не качу бочкі агулам на усіх археолагау,Вася. Тлумачыць гэта не спецыялісту доуга.Таму скажу фразай аднаго клясіка. Археолагі «есть разные, пролетарские и буржуазные»

    • Васіль

      А што здарылася з «археологический музей в областном центре,который функционировал почти 10 лет…», яго закрылі?..

  • Лёха

    Пра гэта можна расказваць як казкі Шэхерэзады…

  • Былі ў мяне знаёмыя, што любілі часам пакапаць. І вось знайшлі неяк гаршчок, поўны залатых манет… Прадалі яго культурна і з’ехалі жыць за мяжу.

    • Унучка Рагвалода

      А ў мяне была знаёмая кампанія моладзі, што прагуляўшы, прапіўшы свае стыпендыі, з металашукальнікам выпраўлялася ў паля, здабываць каштоўнасці, каб прадаць і набыць новую дозу. Ім не было вялікай розніцы, што знайшлі, галоўнае — прадаць.

  • Васіль

    Як разумею, у электронным выглядзе гэтага няма. Пры нагодзе, зайду ў бібліятэку, гляну, што там.

  • Лёха

    Палепшыць хоць троху сітуацыю у справе захавання гісторыка-культурнай спадчыны у тым ліку і найперш археа-лагічнай, маглі-бы школьныя настаўнікі гісторыі, асабліва на мясцох, на раёне, калі-б на уроках хоць як надавалі гэтаму ўвагі. Але дзеля гэтага патрэбны зьмены ў праграме навучання і адпаведная работа на гістфаках у ВНУ. У нас жа было зроблена з дакладнасццю на адварот.У2006Гг. у БДПУ імя М.Танка зменшылі колькасць гадзін на археалогію і адмянілі выездную археалагічную практыку… Пра што далей казаць?!

    • Хто ў свае школьныя-студэнцкія гады хоць раз пабываў на археалагічных раскопках, дакладна будзе адносіцца да іх іначай. Як да запаведнай святыні…Мае археалагічныя летнікі — залаты час. Не абавязкова ўсё прысябечваць. Трэба разумець, што дакранаешся да Вялікай Гісторыі — тады гандляваць гэтым рука не падымецца.

  • Лёха

    Калі гэта сапраўды цікава табе, той далібох-бы ахвяраваўся

  • Юлия

    Alexx, падтрымліваю вас на ўсе 100! Калі б выезд на раскопкі, удзел у іх, выхад з вучнямі «ў поле» быў больш шырока распаўсюджаным у студэнцкім асяроддзі (і не толькі на гістфаку), у моладзі фарміравалася б зусім іншае стаўленне і да курганоў, і да чарапкоў, і да манет, і да нашай гісторыі наогул. Інакш большасці, будзем шчырымі, усё роўна, хто там што капае і каму прадае…

  • Лёха

    Спецыяльна для Юлі. У БДПУ імя М.Танка у 2006г.скасавалі археалагічную практыку, паменшылі колькасць гадзін на археалогію,а у 2013г.адправілі у адстауку і штатнага выкладчыка археалогіі…

  • Лёха

    Іяшчэ для Юлі. Калі табе гэтак цікава на раскопках,йда з намі у Бярозавец(Беразавец) капаць замак Кмітаў!Прапаную паглядзець: http://youtu.be/XvDfrU-u8Uk або на сайце youtube.com даць запыт Березовец замок Кмиты

  • Лёха

    Вася, не клей мне гарбатага! Я не бачыў Юлі і неведаю наколькі яна пенкная. Я заўважыў што ёй гэта цікава і што яна будзе апантана капаць не зважаючы на цяжкасці побыту. Калі не верыш, далучайся да працы і пабачыш на свае вочы

  • MikluhAMaklai

    «Сярэдні металадэтэктар каштуе 2,5—3 ты­сячы еўра. Звычайна чалавек, які займаецца такой справай, суму вяртае на працягу аднаго сезона». Опустим стоимость прибора, завышенную в 8 раз, поговорим о доходах в 2,5—3 тысячах евро в течении полугода – такой заработок не каждое предприятие может обеспечить у нас в стране, но если профессор говорит что да, то почему бы не попробовать. Результат – после подобной статьи умный покрутит у виска, дурак побежит покупать прибор, начнёт копать где можно и где нельзя, потому что им движет не интерес к истории, а жажда наживы. Откуда берутся такие умопомрачительные цифры я не знаю, это нужно как минимум в сезон находить 10-15 золотых червонцев (за 35 лет поиска я и одного не нашёл, ну не повезло) Это я к тому, что люди, якобы ведущие борьбу с чёрными копателями, для красного словца в средствах массовой информации рассказывающие такие сказки, увеличили число этих копателей в разы.
    Раз уж так получилось, господа археологи, давайте находить компромисс… Археологам – памятники истории; любителям приборного поиска -колхозное, убитое органикой поле; ну а чёрным копателям и мародерам — всеобщая анафема…

    • Фёдар

      А где находки с официальных раскопок? Черепки и медяки??? Да у меня на огороде больше валяется! 2-3 тысячи евро в год — смешно! В таком случае раскопки для государства по доходности сравнялись бы с доходом от таможни.

Пакіньце свой каментарый